Ewa Baranowska

Zastosowanie mnemotechnik w ortografii.

Metody mnemotechniczne nie są niczym nowym. Stworzono je już w starożytności. Grecy używali ich od zarania swojej cywilizacji. W dzisiejszych czasach coraz częściej się o nich mówi i je stosuje.

Mnemotechnika z greckiego mneme oznacza pamięć + technikos – wykonany zgodnie ze sztuką, (od techne – sztuka)

Są to techniki przyśpieszonego zapamiętywania szybkiego i przypominania trudnego materiału, w całości związane z pamięcią. Można je porównać do sztuczek intelektualnych, które doskonalą pamięć dowolną (musimy chcieć zapamiętać), w bardzo dużym stopniu angażują wyobraźnię, ćwiczą skupienie uwagi, pobudzają twórcze myślenie. Sposoby mnemotechniczne polegają zwykle na grupowaniu materiału do zapamiętania według przyjętej zasady. Techniki te są bardzo pomocne w nauce np. matematyki, języków obcych oraz ortografii.

Chciałabym przedstawić dwie mnemotechniki, które można z ogromnym powodzeniem wykorzystać w pracy nad poprawnością ortograficzną z młodszymi dziećmi z objawami dysleksji, dysortografii, jak również ze starszą młodzieżą ze specyficznymi trudnościami w nauce.

Łańcuchowa Metoda Skojarzeń (ŁMS)

Łańcuchowa Metoda Skojarzeń (ŁMS) angażuje 5 zmysłów, rozwija wyobraźnię, pamięć, dostarcza dzieciom dużych emocji i przeżyć.

Najpierw omówię tę metodę bez ćwiczeń wprowadzających, a potem dodam te ćwiczenia, czyli tzw. zagadki na wyobraźnię, które dzieci bardzo lubią rozwiązywać.

1.     Wybieramy do 10 ortogramów z jednego bloku ortograficznego, najlepiej takich wyrazów, których pisowni nie da się wyjaśnić (np. z „rz” niewymiennym, z „ó” niewymiennym itd.)

Mogą to być następujące ortogramy: róża, ołówek, źródło, rózga, wróżka, skóra (dla uczniów klasy III)

Uwaga! Znaczenie wyrazów, które będziemy utrwalać powinno być uczniom znane i najlepiej, jeżeli słownictwo jest związane z aktualnie opracowywaną tematyką.

2.     Uczniowie starają się w wyobraźni ocenić każdy ortogram za pomocą 5 zmysłów, czyli zobaczyć jego rzeczywisty obraz, usłyszeć, powąchać, posmakować i dotknąć.

Mówimy do uczniów, którzy mają zamknięte oczy – zobacz, posłuchaj, powąchaj, spróbuj, dotknij. Niczego jednak dzieciom nie podpowiadamy, każde z nich tworzy w wyobraźni swój indywidualny obraz przedmiotu. Ponieważ uczniowie oceniają go za pomocą 5 zmysłów, najlepiej do tego ćwiczenia wybierać rzeczowniki będące nazwami rzeczy, roślin, zwierząt, osób i niektórych zjawisk.

3.     Następnie dzieci, wykorzystując po kolei podane ortogramy, układają historyjki.

Historie powinny być krótkie, ale niezwykłe, udziwnione, śmieszne, przesadne, jak najbardziej absurdalne, dynamiczne, „kolorowe”, zawsze z pozytywnym zakończeniem.

Nie mogą być monotonne i zwyczajne, nie mogą też zawierać scen przemocy, agresji oraz wyśmiewać innych.

Każde dziecko układa własną historyjkę, do której ma swój osobisty stosunek. Najpierw robi to w wyobraźni, a później przedstawia ja kolegom.

Oto, jak może wyglądać historyjka z wybranymi ortogramami.

W pięknym ogrodzie rosła ogniście czerwona róża, która wydzielała cudowny zapach. Obok, na trawie leżał ołówek. Był on niezwykły, gdyż wszystko co narysował, od razu przybierało realne kształty. Właśnie narysował źródło, w wodzie którego mogła przejrzeć się piękna róża. Ale, gdy tylko róża spojrzała w lustro wody, zamieniła się w bardzo cienką rózgę, tak cienką jak nić. Akurat obok przechodziła wróżka, która spostrzegła rózgę, myśląc, że to nić od jej sukni Szybko ją podniosła. Na rękach wróżka miała rękawiczki z błyszczącej, czerwonej skóry. One to sprawiły, że rózga znowu stała się piękną różą o wspaniałym zapachu.

4.     Gdy uczniowie opowiedzą swoją historyjkę, mogą zadawać innym pytania. Ma to na celu nie tylko rozwijanie u dzieci umiejętności słuchania, ale także przypominanie i utrwalanie wybranych ortogramów. Następnie możemy wspólnie wybrać najciekawszą historię i ją zapisać. Należy jednak za każdym razem wybierać historyjkę innego ucznia. Ortogramy zaś umieszczamy w odpowiednim bloku ortograficznym (np. w słowniczku).

Zalety Łańcuchowej Metody Skojarzeń (czyli takiej metody, w której obrazy połączone są jak oczka w łańcuchu, jak klatki w filmie)

·        w bardzo dużym stopniu rozwija wyobraźnię oraz pamięć dowolną PAMIĘĆ = OBRAZ (oceniany 5 zmysłami) + AKCJA (dynamiczna, oryginalna, zabawna)

·        ćwiczenia wymuszają koncentrację uwagi, pobudzają twórcze myślenie

·        wyrabiają poprawność ortograficzną

·        metoda ta pobudza do współpracy obie półkule mózgowe (lewą półkulę mózgu odpowiedzialną m.in.za zdolność logicznego myślenia, mówienie i pisanie, i prawą półkulę mózgu odpowiedzialną m.in.za wyobraźnię).

Doskonałym ćwiczeniem wprowadzającym do opisanej mnemotechniki są zagadki na wyobraźnię wykorzystujące 5 zmysłów. Polegają one na przedstawieniu w formie opisu danego ortogramu wyobrażanego za pomocą 5 zmysłów. Uczniów dzielimy na kilka grup (w zależności od liczby dzieci). Każda z grup losuje 1 ortogram, a następnie opisuje go za pomocą 5 zmysłów, wykorzystując tylko wyobraźnię.

Różę np. można opisać w następujący sposób:

za pomocą wzroku – może być wysoka lub niska,

za pomocą słuchu – nie wydaje żadnego odgłosu, jedynie delikatny szelest

za pomocą węchu – wydziela piękny zapach

za pomocą smaku – jest raczej niejadalna

za pomocą dotyku – delikatna w dotyku na górze, kłuje na dole.

Inne grupy odgadują, jaki ortogram został opisany.

Słowa – haki

Drugą metodą bardzo pomocną w rozwijaniu poprawności ortograficznej są słowa – haki. Jest to metoda T. Buzana. Polegająca na wykorzystaniu zdolności skojarzeniowych, rozwijająca pamięć dowolną, koncentrację oraz wyobraźnię.

Etapy:

1.     Stworzenie słów – haków, na których „zawiesza się” wyrazy do zapamiętania  z ortografii. Każde słowo – hak ma swój numer porządkowy. Tony Buzan proponował, aby w pracy z dziećmi posługiwać się rymowanymi słowami, które wymyślają uczniowie np.

1.        jeden – Wiedeń

2.        dwa – pchła

3.        trzy – zły

4.        cztery – litery

5.        pięć – wkręć

6.        sześć – zjeść itd.

Bardzo ważne jest to, aby słowa – haki dzieci przyswoiły na stałe, gdyż będą je wykorzystywać wielokrotnie do kodowania różnych ortogramów.

2.     Do kolejnych haków „doczepiamy” wyrazy – ortogramy do zapamiętania. W tej metodzie ortogramami do zapamiętania nie muszą być tylko rzeczowniki. Jednocześnie uruchamiamy naszą wyobraźnię, kodujemy wyrazy i układamy o nich historię. Najpierw historyjkę układa nauczyciel, później po kilku próbach, mogą robić to dzieci.

Przykład:

jeden Wiedeń róża

Wyobraźcie sobie wspaniały, okrągły ogród, w którym na środku rośnie ogromna róża, wysoka jak blok. Wiatr wygina ją w różnych kierunkach.

dwa pchła ołówek

Nagle róża zamieniła się w wielki ołówek, który pod wpływem podmuchów wiatru upadł z hałasem na ziemię.

trzy zły źródło

Upadając, ołówek spowodował pęknięcie ziemi w kształcie otworu, z którego wytrysnęło źródło.

cztery litery rózga

Wypływająca woda zalała wielki ołówek, który pod jej wpływem zamienił się w cienką rózgę.

pięć  chęć  wróżka

Ze źródła wyszła piękna wróżka, która podniosła rózgę i położyła ją sobie na dłoni, a rózga od razu zamieniła się w złotą bransoletkę.

sześć zjeść skóra

Wróżka bardzo się ucieszyła ze złotej bransoletki. Nawet skóra na jej twarzy stała się złocista i świeciła jak jasne słońce.

Aby skojarzenia były bardziej trwałe, należy zmieniać wielkość wyobrażanych elementów (od bardzo małych do absurdalnie wielkich), a kształt powinien często przypominać utrwalaną literę (np.„ó” – okrągły ogród, otwór, bransoletka, słońce itd.). Po zakończeniu zabawy zapisujemy kodowane wyrazy w odpowiednim bloku ortograficznym. Ponieważ haki można stosować wielokrotnie, przez niektórych autorów porównywane są do szafy z wieszakami. Zapamiętując kolejną listę słów, „doczepiamy” do haków – wieszaków nowe wyrazy, a stare „chowamy” w słowniczku.

Metody mnemotechniczne można stosować bez granic, bo nie ma przecież granic dla ludzkiej pamięci.

Literatura:

T. Buzan, Rusz głową, Łódź 1997, Wydawnictwo „Ravi”.

M. Łukasiewicz, Sukces w szkole, Poznań 1999, Ośrodek Doskonalenia Umiejętności SOFTPRESS.

I. J. Matiugin, Jak rozwijać pamięć i uwagę Waszego dziecka, Piła 1997, Wydawnictwo „Ekolog”.