AKTUALNOŚCI

Olga Topolewska, konsultant CEN w Białymstoku

Skutecznych sposobów zachęcania uczniów do czytania jest mnóstwo, nie można zapominać o dawnych, sprawdzonych pomysłach – projektach, testach, konkursach, zajęciach filmowych i teatralnych, sztuce dyskutowania itd. Potrzebna jest otwartość na nowe trendy i kierunki w promocji czytelnictwa – eventy czyli  happeningi, slamy poetyckie, akcje flash mob i inne zaskakujące pomysły. Podstawą czytania jest jednak dostęp do atrakcyjnych, nowych książek na półkach bibliotek szkolnych.

Po pierwsze: literatura

Bez atrakcyjnego księgozbioru w bibliotece szkolnej trudno  jest rozwijać kompetencje i zainteresowania czytelnicze uczniów.  Jest nadzieja, że wdrażany program ministerialny Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa wspomoże szkoły w częściowej wymianie przestarzałych tytułów i pozwoli na zakup pożądanych przez uczniów  nowości  książkowych. 

Kupując książki do bibliotek powinno się kierować badaniami czytelniczymi[1], publikowanymi  kanonami, rankingami (zwłaszcza w portalach społecznościowych  m.in.  Biblionetka) oraz wyborami czytelniczymi  młodzieży. W roku 2015 odbyło się, zainicjowane  przez redakcję Biblioteki w Szkole,   badanie preferencji czytelniczych dzieci i młodzieży, w którym wzięło udział ponad 400 tys. uczniów z prawie 2,4 tys. szkół w Polsce.  Powstał raportOgólnopolskie Wybory Książek[2], który w dużej mierze oddaje faktyczne zainteresowania czytelnicze uczniów, zwłaszcza w zakresie literatury pięknej.  Popularne są książki wspierane przez reklamy, filmy, gry komputerowe, co oznacza, że książki podlegają takim samym prawom rynku jak pozostałe produkty, zjawiska kultury.  Ciekawa jest również lektura recenzji pisanych przez uczniów woj. podlaskiego, nadesłanych na konkurs Czytam, bo lubię w ramach kampanii Czytam, więc wiem organizowanej przez lokalne media [3].

Czy tylko literatura piękna może wpływać na rozwój czytelnictwa wśród uczniów ?  W głównej mierze tak, zwłaszcza  bardzo popularna fantastyka i literatura obyczajowa. Kupując książki  warto zwracać uwagę na problematykę w nich opisaną.  Wartościowe są książki,  nazwane przez prof. Leszczyńskiego  zbójeckimi,  które  poruszają do głębi, wyprowadzają z rytmu codzienności, zmieniają  świat  - „takie warto czytać, na inne szkoda czasu”[4].

Warto pamiętać o uwzględnianiu poza beletrystycznych zainteresowań  uczniów – poradników,  biografii, książek hobbystycznych i popularnonaukowych.  One również inspirują do czytania, do odwiedzin w bibliotece szkolnej i sięgania po coraz to nowe propozycje lekturowe.

Po drugie:  sprawdzone sposoby promocji czytelnictwa

Jest wiele sprawdzonych „starych” sposobów na promocję czytelnictwa, warto do  nich sięgać, a stosując, wzbogacać o  nowinki technologiczne, które pojawiły się w ostatnich latach.

• Projekty edukacyjne

Dobrze w praktyce szkolnej sprawdzają się projekty edukacyjne, z punktu widzenia biblioteki szkolnej bardzo ważne, bo ich realizacja jest wymagana w  programach Książki Naszych Marzeń i Narodowy Program Rozwoju Czytelnictwa. O metodzie projektu i wskazówkach do realizacji projektu ministerialnego w Podlaskiej Platformie Edukacyjnej opublikowano dwa obszerne artykuły [5].

• Krzyżówki, testy, quizy, sprawdziany, konkursy

Sprawdzanie umiejętności uczniów poprzez  krzyżówki, testy, quizy występuje  od zawsze w praktyce bibliotecznej,  dodatkowo ta metoda jest bardzo lubiana przez uczniów. W publikacjach metodycznych, na stronach internetowych instytucji  oświatowych i edukatorów,  znajduje się mnóstwo propozycji dla uczniów i wskazówek metodycznych dla nauczycieli.  Szczególnie atrakcyjne są interaktywne  wersje elektroniczne, wykonane w  programach komputerowych np. Learning Apps, Kahoot, WBT Express, Hot Potatoes.

Podobnie wygląda sytuacja z regulaminami konkursów, dostęp do  nich w dobie Internetu jest rozpowszechniony. Warto wiedzieć o ogólnopolskich propozycjach, szczególnie cenionych  w środowisku bibliotekarskim[6].

• Filmy, animacje

Filmy są doskonałym uzupełnieniem nie tylko lektur szkolnych, lecz świetnym pomysłem na zajęcia biblioteczne oraz koła zainteresowań. W Internecie można znaleźć strony internetowe z darmowymi filmami, np. propozycje ambitnych filmów wraz z obudową metodyczną dostępne są na stronie programu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej Filmoteka Szkolna[7]. Do osób niesłyszących i niewidomych adresowany jest projekt Adapter fundacji Katarynka, gdzie znajduje się ok. 10 adaptacji filmowych lektur szkolnych wraz z materiałami edukacyjnymi[8].   W szkołach można spróbować zorganizować pokazy filmów (pamiętając o prawach autorskich), skorzystać warto z doświadczeń chociażby Publicznej Bibliotece Pedagogicznej w Częstochowie czy też  Powiatowej i Miejskiej  Biblioteki  Publicznej „Biblioteka pod Atlantami” w Wałbrzychu[9]. Film, animacja może być doskonałą metodą aktywizującą uczniów do zabawowej formy promocji książki i biblioteki, młodzież może sama nagrywać  filmy na własnych tabletach i komórkach, korzystać z wielu darmowych aplikacji komputerowych do obróbki materiałów filmowych (np. Movie Maker).

• Zajęcia teatralne

Teatr od zawsze towarzyszy pracy nauczyciela z tekstem literackim, w szkołach organizowane są liczne przedstawienia teatralne, montaże, poranki i wieczory poetyckie.  W literaturze znajduje się mnóstwo wskazówek do prowadzenia teatralnych kół zainteresowań, pomocy metodycznych. Warto zajrzeć do materiałów pomocniczych programu Kulthuura!  opracowanych i udostępnionych przez Centrum Edukacji Obywatelskiej, z propozycjami ćwiczeń dramowych, teatralnych[10]. Dla dzieci młodszych atrakcyjną propozycją może być oferta Internetowego Teatru TVP[11].

• Dyskusje, opowiadania, rozmowy

Są to niezastąpione metody  pracy  z czytelnikiem w bibliotece szkolnej oraz podczas zajęć przedmiotowych (głównie języka polskiego), godzin wychowawczych. Krótko zareklamować książkę można metodą booktalking, a popularyzować  ciekawe teksty kultury (mity, baśnie, legendy, podania) poprzez głośne czytanie ,  recytowanie,  opowiadanie fragmentów.  Warto zapoznać się z stronami internetowymi  poświęconymi  sztuce opowiadania [12], odwiedzić  bibliotekę online Archiwum Historii Mówionej Centrum Ludwika Zamenhofa w Białymstoku[13] ,  zajrzeć do archiwalnej strony projektu Żywa biblioteka stowarzyszenia Lambda[14].  Wydawnictwo „Operon” zachęca natomiast  nauczycieli i uczniów do uczestnictwa w kampanii Ja czytam!  czyli  do udziału w Dyskusyjnych Klubach Edukacyjnych[15].

Po trzecie:  otwartość na nowe pomysły zachęcające do czytania

W publikacjach fachowych pojawia się coraz więcej  interesujących propozycji  na upowszechnianie czytelnictwa, opracowanych w postaci programów, projektów, wydawnictw zwartych i ebooków.  Programy rządowe  Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego  i Ministerstwa Edukacji Narodowej  wyzwalają twórcze inicjatywy oddolne - na stronach internetowych fundacji, stowarzyszeń, instytucji edukacyjnych i bibliotek  powstają niebanalne  pomysły na zaciekawienie  czytelników  książką, czasopismem.  Może niektóre z nich da się wdrożyć na grunt szkolny.

• Eventy czyli wydarzenia  czytelnicze

Określenie event (ang. ) odnosi się do zaplanowanych i zorganizowanych zdarzeń  pod kątem ściśle określonego celu  [wg Wikipedia], jest to odpowiednik polskiego słowa wydarzenie.  W Słowniku Języka Polskiego czytamy wyjaśnienie „to polskie słowo może się nam wydać nazbyt zwyczajne, wyblakłe, ale taki jest właśnie powód wprowadzania do języka niektórych obcych, na pozór niepotrzebnych wyrazów - potrzeba odświeżenia słownictwa, ekspresji, emocjonalnego dostrojenia języka do nowych zjawisk, których stare słowa, jak się wydaje, nie opisują należycie”[16].

Do eventów zaliczamy hapenningi[17] czyli  wydarzenia zaskakujące odbiorcę, zapoczątkowane  przez artystów w instytucjach sztuki,  ostatnio wykorzystywane w pracy z młodzieżą (akcje szkół, domów kultury, organizacji) w  przestrzeni miasta, ulicy  itp. [18]

Rodzajem współczesnego happeningu są akcje typu fash mob (ang. dosł. błyskawiczny tłum), oznaczające „sztuczny tłum ludzi gromadzących się niespodziewanie w miejscu publicznym w celu przeprowadzenia krótkotrwałego zdarzenia, zazwyczaj zaskakującego dla przypadkowych świadków” [19]. Czytelnicze flash moby były organizowane przy okazji Poznańskich Targów Książki, pod choinką na Placu Zamkowym w Warszawie, również w szkołach[20].

Elementy fash mobów można odnaleźć w grach miejskich, które dodatkowo łączą w sobie cechy happeningów, harcerskich podchodów, gier komputerowych, RPG. W wielu miasta Polski odbywają się gry zarówno popularyzujące trasy turystyczne jak i pogłębiające wiedzę na temat historii miast, coraz częściej organizowane  są pod patronatem organizacji pozarządowych[21].  Przed przystapieniem do tworzenia gry miejskiej z udziałem uczniów warto skorzystać ze strony Miasto to plansza (jako gracz lub animator)[22] i materiałów edukacyjnych opracowanych przez Centrum Edukacji Obywatelskiej [23].

Współczesną formą spotkań literackich jest slam poetycki, pomysł  zainicjowany w 1984 r.  w USA  przez robotnika Marc Kelly Smith`a , w Polsce odbył się po raz pierwszy w 2003 r. Jest to publiczna rywalizacja poetów – performerów, każdy uczestnik podlega ocenie  Jury wybranego spośród publiczności i ma 3 min. na zaprezentowanie swojego utworu [24].

Eventami są również sesje posterowe (plakatowe), dotychczas będące elementem  konferencji  naukowych, przejmowane nieśmiało na grunt bibliotekarski[25], a polegające na dyskusji przy publicznie rozwieszonych plakatach naukowych. W praktyce bibliotek szkolnych takie sesje mogą zamykać projekt edukacyjny, towarzyszyć debatom uczniowskim na temat literatury. Podstawą sukcesu jest dobrze przygotowany plakat, można skorzystać z gotowych szablonów (pot. templatki)[26].  

Również współczesne akcje, kampanie czytelnicze coraz częściej przybierają zaskakujące formy, wychodzą w przestrzeń miasta angażując rzesze przypadkowych osób, w tym młodzież szkolną[27].

• Inne  nowatorskie pomysły

W promocji szkół  wykorzystuje się lip dupy, będące rodzajem wideoklipu, w którym występujące osoby poruszają wargami do odtwarzanej z playbacku piosenki. Liczy się spontaniczność, autentyczność, współuczestnictwo i zabawa[28].  

Nietypowym pomysłem wykorzystania fotografii w promocji czytelnictwa i biblioteki szkolnym  jest  sleeveface, czyli zdjęcia z okładkami książek lub płyt. Można zorganizować sesję zdjęciową z takim ułożeniem książki lub okładki, by na zdjęciu wyglądała jak część naszego ciała, po czym przygotować atrakcyjną wystawę, potrzebna jest jedynie wyobraźnia i kreatywność, głównie  przy tworzeniu montażu, obróbce graficznej[29].

A może warto  pokusić się o zorganizowanie konwentów  książkowych na  wzór bardzo modnych zjazdów fanów fantastyki, gier fabularnych, mangi i anime oraz komiksu? Taki pomysł, w ramach dni otwartych szkoły, z powodzeniem jest realizowany w Ogólnokształcącym Liceum Programów Indywidualnych w Gdańsku Oliwie[30].

Po czwarte: czytanie w sieci … czyli wiedza na temat czytelnictwa zawarta w portalach społecznościowych, bogactwo bibliotek cyfrowych, e- i audiobooki, ale to temat na osobny artykuł.

Powyższy przegląd nie wyczerpuje całości tematu, uzupełnieniem może być świetnie przygotowana prezentacja Barbary Marii Morawiec 100 kreatywnych pomysłów na promocję czytelnictwa - Czytanie wyzwala kreatywność[31]. W poszukiwaniu oryginalnych pomysłów na promocję czytelnictwa, z zastosowaniem technologii informacyjnych (i nie tylko),  warto skorzystać z  webinariów prowadzonych przez zespół redakcyjny serwisu Elektroniczna Biblioteka Pedagogiczna SBP [propozycja na luty 2016][32].

Przypisy

[1] Badania na temat czytelnictwa uczniów prowadzone  są  przez Instytut Badań Edukacyjnych, znany jest raport  Zofii Zasackiej „Czytelnictwo dzieci i młodzieży ”  opublikowany w 2014 roku (zob. www). Biblioteka Narodowa co 2 lata publikuje raporty na temat  stanu czytelnictwa w Polsce (respondenci: 15 lat i więcej),  ostatni raport dotyczył  2014 roku (zob. www).   Ciekawe są wyniki badań przeprowadzone wśród internautów na temat czytania książek i ebooków opublikowane przez   Legimi w 2013 r. (zob. www)

[2] Ogólnopolskie Wybory Książek. Raport, Biblioteka w Szkole, 2015 nr 16 s.3-13

[3] Czytam, więc wiem, W: BIBservis Bibliotek Szkolnych Podlasia [dostęp 3 lutego 2016], Dostępny w Word Wide Web: http://bp.bialystok.edu.pl/?q=cww

[4] Czernow Anna, Książki zbójeckie. Trudne tematy w książkach dla młodzieży [online], [dostęp 3 lutego 2016], Dostępny http://www.ore.edu.pl/trendy-2/6606-trendy-nr-4-2015. Ponadto na stronie Pedagogicznej Biblioteki w Warszawie opublikowano zestawienie Pomocne lektury dla młodzieży -http://www.pbw.waw.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=532%3Apomocne-lektury-dla-mlodziey&catid=66%3Adla-nauczycieli&Itemid=85

[5]  Olga Topolewska,  Wskazówki do realizacji projektu edukacyjnego wspierającego rozwój czytelnictwa w szkole z wykorzystaniem księgozbioru biblioteki szkolnej, W: Podlaska Platforma Edukacyjna, [dostęp 3 lutego 2016], Dostęp w Word Wide Web:http://crtd.wrotapodlasia.pl/pl/aktualnosciiwydarzenia_1/czytelnictwo/wskazowki-do-realizacji-projektu-edukacyjnego-wspierajacego-rozwoj-czytelnictwa-w-szkole-z-wykorzystaniem-ksiegozbioru-biblioteki-szkolnej.html;  Olga Topolewska,  Wykorzystanie metody projektu w rozwijaniu kompetencji czytelniczych dzieci i młodzieży, W: Podlaska Platforma Edukacyjna, [dostęp 3 lutego 2016], Dostęp w Word Wide Webhttp://crtd.wrotapodlasia.pl/pl/aktualnosciiwydarzenia_1/czytelnictwo/wykorzystanie-metody-projektu-w-rozwijaniu-kompetencji-czytelniczych-dzieci-i-mlodziezy.html,:

[6] Olga Topolewska, Konkurs w pracy nauczyciela bibliotekarza [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:   https://crtd.wrotapodlasia.pl/pl/aktualnosciiwydarzenia_1/czytelnictwo/konkurs-w-pracy-nauczyciela-bibliotekarza.html 

[7]  Filmoteka szkolna. Program edukacyjny Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web: http://filmotekaszkolna.pl/

[8]  Adapter. Fundacja Katarynka,  [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://adapter.pl/wszkole/

[9]  Przykłady zajęć i warsztatów: Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli "WOM" w Częstochowie - Zajęcia edukacyjne „Literatura na ekranie” – 2015;  Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna „Biblioteka pod Atlantami” - Literatura na ekranie.

[10]  Materiały pomocnicze  - teatr , program Kulthuura! , Centrum Edukacji Obywatelskiej [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web: http://www.ceo.org.pl/pl/kulthurra/news/materialy-pomocnicze-teatr

[11] Internetowy Teatr TVP dla szkół [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://www.iteatr.tvp.pl/

[12]  Sztuka opowiadania, Blog [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:   http://sztukaopowiadania.pl/ oraz  Dziadkowe Opowieści – Cyfrowe Archiwum Legend, W: Stowarzyszenie Folkowisko [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://folkowisko.gorajec.info/?page_id=1368

[13]  Archiwum Historii Mówionej, Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:http://www.centrumzamenhofa.pl/p,94,mediateka

[14] Żywa Biblioteka, Stowarzyszenie Lambda Warszawa [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://www.zywabiblioteka.org.pl/

[15] Ja czytam! Dyskusyjne Kluby Edukacyjne,  Operon [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://jaczytam.pl/

[16] Event, W: Słownik Języka Polskiego PWN [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  http://sjp.pwn.pl/poradnia/szukaj/event.html

[17] Happening, W: Wikipedia [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:   https://pl.wikipedia.org/wiki/Happening

[18]  Przykłady happeningów szkolnych: Gimnazjum 113 w Warszawie – Powstanie Warszawskie,

Gimnazjum w Tomaszowie Lubelskim - Happening książki beletrystycznej dla młodzieży z okazji święta książki,  Jaworzno - Festiwal Bibliotek Szkolnych

[19] Flash mob, W: Wikipedia [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:   https://pl.wikipedia.org/wiki/Flash_mob

[20]  Przykłady szkolnych flash mob: Gimnazjum w Nowym Sączu - Książkowy flash mob w galerii handlowej, Gimnazjum nr 3 w Lublinie - Czytelniczy flashmob / Reading flashmob

[21]  Przykłady gier miejskich: Białystok - Zaczarowany Białystok,  Poznaj Białystok , Odkryj Białystok ; Gorlice – Gra miejska  ; Kraków – Gry miejskie

[22]  Miasto to plansza [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:     http://gramiejska.pl/index.php?id=1

[23]  Gry literackie, W: Centrum Edukacji Obywatelskiej [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:http://www.ceo.org.pl/sites/default/files/CEO/davBinary/Publikacje/gry_literackie1.pdf  

[24]  Przykłady slamów poetyckich w miastach:  Bydgoszcz,  Kraków , Wadowice ; Na stronie  http://slam.art.pl/   zamieszczane są informacje na temat slamów w różnych miastach Polski.

[25]  Sesja posterowa na VI Forum Młodych Bibliotekarzy w Poznaniu [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web: https://www.youtube.com/watch?v=CdICFP2Crfk      

[26]  Sesja posterowa, W: Kultura informacyjna [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:      http://www.edukacjainformacyjna.pl/2011/05/sesja-posterowa/

[27]  Olga Topolewska, Akcje, kampanie i imprezy czytelnicze skutecznym sposobem zachęcania uczniów do czytania [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:  

http://crtd.wrotapodlasia.pl/pl/aktualnosciiwydarzenia_1/czytelnictwo/akcje-kampanie-i-imprezy-czytelnicze-skutecznym-sposobem-zachecania-uczniow-do-czytania-2.html

[28] Przykład bibliotecznego lip dup:  Galeria Książki w Oświęcimiu

[29]  Gnyp Justyna, Koczur Regina, Trawa Elżbieta, Sleeveface w bibliotece szkolnej, „Biblioteka w Szkole” 2016 nr 1 s.8-9 ; Morawiec Barbara M., Sleeveface w wydaniu bibliotekarzy i miłośników książek, W: Lustro biblioteki [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:       http://www.lustrobiblioteki.pl/2014/03/sleeveface-w-wydaniu-bibliotekarzy-i.html

[30] BookON, W: OLPI Gdańsk – Oliwa [online],  [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web:           http://www.olpi.gda.pl/index.php/aktualnoscigpi/co-sie-u-nas-dzieje-gpi/509-bookon-2015-2

[31]  Morawiec Barbara M., 100 kreatywnych pomysłów na promocję czytelnictwa - Czytanie wyzwala kreatywność [prezentacja online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide Web: http://www.slideshare.net/lustrobiblioteki/100-kreatywnych-pomysw-na-promocj-czytelnictwa-czytanie-wyzwala-kreatywno-autorka-barbra-maria-morawiec-lustro-biblioteki       

[32] Webinaria dla bibliotekarzy, W: Elektroniczna Biblioteka Pedagogiczna SBP [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide:  http://e-pedagogiczna.edu.pl/index.php?akcja=art_zobacz&art_id=1&id_news=2323

Bibliografia

• Czytelnictwo w dobie informacji cyfrowej : rozwój, bariery, technologie : praca zbiorowa,  pod red. Mai Wojciechowskiej, Warszawa SBP 2015, ISBN 978-83-64203-38-1
• Teatr / Film /Animacja w bibliotece, W: Poradnik Bibliotekarza: dodatek  [online], [dostęp  4 lutego 2016], Dostępny  w Word Wide:http://poradnikbibliotekarza.pl/new/index.php/dodatki-poradnika-bibliotekarza
• Pietrzak Małgorzata, Między tekstem a czytelnikiem : żywe słowo w bibliotece - tradycja i współczesność, Toruń Wydawnictwo Edukacyjne "Akapit"  2012, ISBN 978-83-89163-93-6
• Teatr w bibliotece. Doświadczenia i praktyka, Red. Małgorzata Pietrzak, Warszawa SBP 2015, ISBN 978-83-64203-42-8